• ขั้นตอนการเชิดรูปครูหนังตะลุง (ฤาษี)

    การเชิดรูปฤาษี
    ในการฝึกหัดหนังตะลุง โดยเฉพาะเรื่องของศิลปะการเชิด ผู้ที่เป็นนายหนังตะลุงจะต้องฝึกเชิดหรือชักรูปฤาษีให้ถูกต้องเสียก่อน เริ่มต้นตั้งแต่การจับไม้ตับ(ไม้หนีบ) การจับไม้ชี้ (ไม้มือ)

    วิธีการจับไม้ตับ (ไม้หนีบ)

    การจับไม้ตับใช้นิ้วทั้งสี่กุมไม้ตับ โดยให้นิ้วชี้ติดถึงเท้าของรูปส่วนหัวแม่มือก็กดอยู่ด้านบนหรือส่วนด้านในของไม้ตับมีหน้าที่คอยบังคับรูปเวลาเชิด

    วิธีการจับไม้ชี้ (ไม้มือ)

    การจับไม้ชี้ ใช้นิ้วทั้งสี่จับส่วนโคนของไม้ชี้ วางมือในลักษณะที่หงายมือ โดยให้นิ้วก้อยอยู่ทางหน้าอกของนายหนังแล้วใช้หัวแม่มือกดบังคับไม้ ฝึกคลึงไม้ชี้ (ใช้หัวแม่มือ) เพื่อให้เกิดความชำนาญหลังจากนั้นฝึกเชิดท่าต่างๆไม้ชี้ (ไม้มือ) มีหน้าที่คอยบังคับการเคลื่อนไหวของข้อต่อหรือของแขนรูปหนังในขณะเชิด

    ก่อนเชิดรูป นายหนังจะต้องสำรวจ ตรวจดูความพร้อมของรูปหนังก่อนทุกครั้ง ว่าไม้ตับไม้มือ หรืออุปกรณ์ต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับรูป อยู่ในสภาพที่สมบูรณ์หรือไม่ รอยต่อของข้อแขนรูปติดขัดหรือไม่ อย่างไร ต้องแก้ไขให้เสร็จสิ้น ก่อนที่จะออกรูป และเชิดรูปตามกระบวนการต่อไป

    ประเด็นสำคัญ การปักรูปหรือการเชิดรูป ส่วนใบหน้าและส่วนหน้าอกของรูปหนังจะต้องทาบทับติดกับจอหนังตะลุง

    การบวนการเชิดรูปฤาษี

    1. ล่อไม้เท้าทางด้านขวามือ โดยให้เงาของไม้เท้า ผ่านมุมจอส่วนบนด้านขวา (ทำจังหวะ) หลบรูป
    2. ล่อไม้เท้าทางด้านซ้ายมือ โดยให้เงาของไม้เท้า ผ่านมุมจอส่วนบนด้านซ้าย (ทำจังหวะ) หลบรูป
    3. ล่อไม้เท้าตรงกลางจอ โดยให้เงาของไม้เท้า ผ่านมุมจอส่วนบนตรงกลาง (ทำจังหวะ) หลบรูป
    4. ออกรูปทางด้านขวามือ เหาะผ่านดวงไฟไปด้านซ้ายโดยให้เงาของรูปผ่านมุมจอส่วนบนซ้าย (ทำจังหวะ) หลบรูป 
    5. ออกรูปทางด้านขวามือ ให้รูปอยู่กลางดวงไฟ เยื้องรูป ทำจังหวะกลางจอเพื่อเล่นเงา (ดนตรีบรรเลงเพลงเชิด) การเล่นเงา ลักษณะของรูปส่วนบน (ศีรษะกับส่วนหน้าอกของรูป ทาบทับติดกับจอ) จะอยู่นิ่งและเคลื่อนไหวยักย้ายไปตามจังหวะเฉพาะแต่ส่วนล่างของรูป กับไม้เท้าลักษณะเหมือนนกยูงรำแพน ประมาณ 1-2 นาที จากนั้นเยื้องรูปเปลี่ยนเป็นลักษณะในท่าเหาะ เหาะผ่านดวงไฟ ไปด้านซ้าย โดยให้เงาของรูป ผ่านมุมจอ ส่วนบนด้านซ้าย (ทำจังหวะ) หลบรูป
    6. (ทำซ้ำ ข้อ5) คือออกรูปทางด้านขวามือ ให้รูปอยู่ตรงกลางดวงไฟเยื้องรูปทำจังหวะกลางจอ เพื่อเล่นเงา (ดนตรีบรรเลงเพลงเชิด) การเล่นเงา ลักษณะของรูปส่วนบน (ศีรษะ กับส่วนหน้าอกของรูป ทาบทับติดกับจอ) จะอยู่นิ่งและเคลื่อนไหว ยักย้ายไปตามจังหวะ เฉพาะแต่ส่วนล่างของรูปกับไม้เท้า ลักษณะเหมือนนกยูงรำแพน ประมาณ 1-2 นาที จากนั้นเยื้องรูปเปลี่ยนเป็นลักษณะในท่าเหาะ เหาะผ่านดวงไฟไปด้านซ้ายโดยให้เงาของรูปผ่านมุมจอส่วนบนด้านซ้าย (ทำจังหวะ) หลบรูป
    7. ออกรูปทางด้านซ้าย เหาะผ่านดวงไฟไปด้านขวาโดยให้เงาของรูปผ่านมุมจอส่วนบนด้านขวา (ทำจังหวะ) หลบรูป
    8. (ดนตรีเปลี่ยนจังหวะ) ออกรูปในท่าเดิน จากด้านขวาเดินผ่านหน้าดวงไฟไปด้านซ้ายแล้วหลบรูป (ลักษณะของรูป ในขณะเดิน รูปจะอยู่กึ่งกลาง ระหว่างดวงไฟกับจอหนัง)
    9. ออกรูปทางด้านขวา ให้รูปอยู่ตรงกลางจอ หรือดวงไฟ ส่วนศีรษะ และหน้าอกของรูปทาบทับติดกับจอแล้วเยื้องรูป เพื่อเปลี่ยนจังหวะและทำนองเพลง ที่เรียกว่า “นาดช้า” (ลักษณะของรูปในขณะที่นาด) จังหวะที่หนึ่ง ไม้มือของฤาษีที่ถือไม้เท้า แกว่งออกไปด้านหน้าของรูป (ซ้ายมือนายหนัง) ให้อยู่เลยระดับสะเอวเล็กน้อย ส่วนล่างของรูปจะต้องบิดไม้ตับ (ไม้หนีบ) ให้แยกห่างกันออกไปทางฝั่งตรงกันข้าม จังหวะที่สอง ส่วนล่างของรูป จะต้องบิดไม้ตับ (ไม้หนีบ)  กลับมาด้านซ้ายมือ ของนายหนัง ส่วนหน้าของรูปตรงตามจังหวะ และพอดีกับการเคลื่อนไหว ไม้มือของฤาษีที่ถือไม้เท้าเก็บแกว่งกลับไปทางด้านหลังของรูป (ขวามือนายหนัง) ให้อยู่เลยระดับสะเอวด้านหลังเล็กน้อย (ไม้เท้าแกว่งไปด้านซ้าย ไม้ตับต้องบิดออกไปด้านขวา และถ้าไม้เท้าไปด้านขวา ไม้ตับต้องบิดไปทางซ้าย ทำสลับกัน)
    10. เยื้องรูปอีกครั้ง ตามจังหวะและทำนองเพลง เปลี่ยนอิริยาบถ จากจังหวะนาดช้า เป็นจังหวะ ฉิวปูหรือเรียกว่า “ฤาษีปักดำ” (วิธีการใช้รูปคือใช้ไม้เท้าของรูป ปักลงตามจังหวะนับ คือ หนึ่ง-สอง-สาม, หนึ่ง-สอง-สาม, ฯลฯ ปักเดินไปข้างหน้าและถอยหลังสลับกัน ส่วนลำตัวและศีรษะของรูป โน้มและก้มกระตุกเล็กน้อย พร้อมกับไม้เท้าตรงตามจังหวะนับ)
    11. เยื้องรูปอีกครั้ง ตามจังหวะและทำนองเพลง เปลี่ยนอิริยาบถจากจังหวะฉิวปู หรือ ปักดำ เป็น “นาดเร็ว” (วิธีการใช้รูปเชิดในลักษณะเดียวกันกับนาดช้า แต่ทำให้เร็วขึ้น) ตามจังหวะ
    12. เยื้องรูปอีกครั้ง ตามจังหวะและทำนองเพลงของดนตรี เพื่อเปลี่ยนจังหวะหน้าทับ แล้วกดรูปตามจังหวะทับสามครั้ง (- - - ปับ/- - - ปับ/- - - -/- - - -/) (- - - ปับ/- - - ปับ/- - - -/- - - -/) (- - - ปับ/- - - ปับ/- - - -/- - - -/) จากนั้นเยื้องรูปเปลี่ยนเป็นลักษณะในท่าเหาะ เหาะผ่านดวงไฟไปด้านซ้าย (โดยให้เงาของรูปผ่านมุมจอส่วนบนด้านซ้าย) หลบรูป
    13. ออกรูปทางด้านขวา เหาะผ่านดวงไฟไปด้านซ้าย โดยให้เงาของรูปผ่านมุมจอส่วนบนด้านขวา หลบรูป
    14. ออกรูปทางด้านซ้ายมือ เหาะผ่านดวงไฟไปด้านขวา โดยให้เงาของรูปผ่านมุมจอส่วนบนด้านขวา หลบรูป
    15. (ปักรูป)
      - ตั้งนะโม
      - ไหว้พระ
      - ตั้งบทสัคเค
      - ตั้งบทธรณีสาร
    16. (ถอดรูป) เยื้องรูปตรงกลางจอ ตามจังหวะดนตรี เหาะผ่านดวงไฟไปด้านซ้ายโดยให้เงาของรูป ผ่านมุมจอส่วนบนด้านขวา (ทำจังหวะ) หลบรูป
    17. ออกรูปทางด้านซ้ายมือ เหาะผ่านดวงไฟไปด้านขวา โดยให้เงาของรูป ผ่านมุมจอส่วนบนด้านขวา (ทำจังหวะ) หลบรูป